Sözleşmesiz İşçi Çalıştırmanın Cezası: Tarihsel Bir Perspektif
Giriş: Geçmişin Işığında Bugünü Anlamak
Bir toplumun iş gücü düzeni ve işçi hakları, yalnızca o dönemin ekonomik yapısını değil, aynı zamanda o dönemin etik ve toplumsal değerlerini de yansıtır. Geçmişin incelenmesi, sadece tarihsel bir merak değil, bugünün sorunlarını daha derinlemesine anlamamıza yardımcı olan bir araçtır. Geçmişte iş gücü ilişkileri, toplumsal dönüşümlerle birlikte değişmiş, fakat bu değişimler çoğu zaman toplumsal eşitsizlikler ve adaletsizlikler etrafında şekillenmiştir. Sözleşmesiz işçi çalıştırma, bu tarihsel dönüşümlerin en önemli yansımalarından birini oluşturur. Bu yazıda, sözleşmesiz işçi çalıştırmanın tarihsel gelişimi ve bunun toplumsal sonuçlarını inceleyeceğiz.
Osmanlı Dönemi: Feodal İlişkilerden Modernleşmeye
Osmanlı İmparatorluğu döneminde iş gücü ilişkileri büyük ölçüde feodal yapılarla şekilleniyordu. Toprak sahipleri, köylüler üzerinde büyük bir ekonomik ve toplumsal etkiye sahipti. Ancak, bu dönemde iş gücü genellikle “hizmetkar” veya “köle” gibi statülerle tanımlanıyordu ve genellikle sözleşmesiz, zorla çalıştırma uygulamaları yaygındı. 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda kölelik yasaklanmış olsa da, feodal ilişkiler ve geleneksel çalışma biçimleri devam etti.
Osmanlı’da işçilerin hakları çok sınırlıydı ve iş gücü, belirli bir ekonomik sınıfa ait değildi. Bu dönemde sözleşmesiz çalışma, işçilerin gelir güvencesi olmadan zorla çalıştırılmasına yol açıyordu. Osmanlı İmparatorluğu’nun sonlarına doğru, Batı’nın sanayi devriminin etkisiyle, iş gücü ilişkilerinde bir dönüşüm yaşandı, ancak bu dönüşümün hem sosyal hem de hukuki açıdan ciddi engellerle karşılaştığı görülmüştür.
19. Yüzyıl Sonları: Sanayi Devrimi ve Erken İşçi Hareketleri
Sanayi Devrimi’nin etkisiyle Batı’da hızla gelişen iş gücü piyasaları, aynı zamanda işçilerin çalışma şartlarını da değiştirdi. Bu dönemde işçi hakları ve çalışma şartları, büyük bir dönüşüm geçirdi. Çalışanlar, genellikle uzun saatler boyunca, düşük ücretlerle ve çok kötü çalışma koşullarında çalışıyordu. Ancak, Avrupa’daki işçi sınıfı hareketleri ve işçilerin daha fazla hak talep etmeleri, yavaş yavaş bu koşulları değiştirmeye başladı.
Osmanlı İmparatorluğu’nda ise sanayi devriminin etkisi daha geç hissedildi. Ancak, 19. yüzyılın sonlarına doğru işçi hakları konusunda yavaş da olsa bir farkındalık oluştu. 1880’lerde İstanbul’da tekstil fabrikalarında çalışan işçilerin, kötü çalışma koşullarına karşı başlattıkları ilk grevler, bu dönemin önemli dönemeçlerinden biridir. Bu hareketler, işçilerin sözleşmesiz çalıştırılmalarının yasal zeminini sorgulamaya başlamıştı.
Cumhuriyet Dönemi: Hukuki Düzenlemeler ve Çalışma Hayatında Yenilikler
Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte, iş gücü ilişkilerinde köklü değişiklikler yaşandı. 1920’lerde kabul edilen ilk işçi yasaları, işçilerin daha fazla hakka sahip olmalarını sağladı. Bu dönemde yapılan düzenlemelerle, işçilerin çalışma saatleri, maaşları, tatil hakları ve en önemlisi, iş sözleşmeleri gibi konularda yasalar çıkarıldı. 1936 yılında kabul edilen İş Kanunu, Türkiye’deki işçi hakları açısından önemli bir kilometre taşıydı. Bu kanun, işçi ile işveren arasındaki ilişkiyi yasal zemine oturtmuş, sözleşmesiz çalışma koşullarını daha zor hale getirmiştir.
Ancak, 1930’lar ve 1940’larda Türkiye’deki iş gücü hâlâ büyük ölçüde tarımda çalışıyordu. Tarım işçileri, genellikle sözleşmesiz bir şekilde, yerel toprak sahiplerine bağlı olarak çalışıyorlardı. Bu dönemde tarım işçilerinin hakları, sanayi işçilerine kıyasla daha sınırlıydı ve çoğunlukla sözleşmesiz çalıştırılıyorlardı.
1980’ler ve Sonrası: Serbest Piyasa Ekonomisi ve Esnek Çalışma
1980’lerden itibaren Türkiye’deki ekonomik yapıda büyük değişiklikler yaşandı. Özelleştirmeler, serbest piyasa ekonomisinin etkisiyle birlikte, iş gücü piyasasında büyük bir esneklik ortaya çıktı. Çalışma hayatında, daha fazla esneklik sağlayan, iş gücünü daha hareketli hale getiren “esnek çalışma” anlayışı yerleşti. Bu, birçok işçinin sözleşmesiz çalıştırılmasını ve daha düşük güvencelerle işe alınmalarını beraberinde getirdi.
1989’da çıkarılan Çalışma Hayatında Yeni Dönem yasası, sözleşmesiz çalışanların sosyal güvenlik haklarını güçlendirmeyi amaçladı. Ancak, esnek çalışmanın yaygınlaşmasıyla birlikte, sözleşmesiz çalışanların sayısında artış gözlemlendi. Yine de, belirli sektörlerde işçi hakları korunmaya devam etti.
Günümüz: Modern Yasal Düzenlemeler ve Sözleşmesiz İşçilik
Günümüzde Türkiye’de iş gücü piyasasında sözleşmesiz işçi çalıştırmak, belirli yasal düzenlemelere ve yaptırımlara tabidir. Ancak, bu yasaların etkinliği ve denetimi büyük ölçüde tartışma konusudur. 2010 yılında kabul edilen 4857 sayılı İş Kanunu ve sonrasındaki değişikliklerle, işçi hakları ve sözleşmeli çalışma esasları yeniden şekillendirilmiştir. Sözleşmesiz işçi çalıştırmanın cezası, işverenin işçinin kıdem tazminatı ve diğer haklarını ödememesi durumunda, işçiye tazminat ödemeyi gerektirir.
Ancak, iş gücü piyasasında hâlâ büyük bir kayıt dışı istihdam sorunu bulunmaktadır. Özellikle inşaat ve tarım sektörlerinde, sözleşmesiz işçi çalıştırmanın yaygınlığı devam etmektedir. Çalışma Bakanlığı’nın verilerine göre, 2020 yılında Türkiye’deki iş gücünün yaklaşık %30’u kayıtdışıdır. Bu durum, sosyal güvenlik sistemini ve işçi haklarını zedelemekte, aynı zamanda işçilerin yaşam standartlarını da olumsuz etkilemektedir.
Sonuç: Geçmişten Bugüne Sözleşmesiz İşçi ve Hukuki Düzenlemeler
Sözleşmesiz işçi çalıştırma meselesi, Türkiye’nin iş gücü ilişkilerindeki tarihi dönüşümün bir yansımasıdır. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e, sanayi devriminden serbest piyasa ekonomisine kadar geçen süreçte, iş gücü ilişkileri değişmiş ve gelişmiş olsa da, sözleşmesiz çalışma sorunu halen toplumsal bir mesele olarak varlığını sürdürmektedir.
Bugün, geçmişin hukuki düzenlemeleri, iş gücü piyasasında hak ihlallerine karşı koruyucu bir zemin oluştursa da, uygulamada karşılaşılan zorluklar, yasal boşluklar ve denetim eksiklikleri, bu sorunun tam anlamıyla çözülemediğini gösteriyor.
Soru: Geçmişteki adaletsizlikleri göz önünde bulundurarak, günümüzde iş gücü piyasasında daha adil bir düzenin kurulabilmesi için neler yapılmalıdır? Sözleşmesiz işçilik, sadece ekonomik değil, aynı zamanda etik ve toplumsal bir sorundur. Bu durumu değiştirmek için ne gibi adımlar atılabilir?